Калі так, дык зараз я самы карысны...

“Лепей нічога не рабіць, чым імкнуцца да таго, каб нешта напоўніць. Напоўненае золотам і яшмай ніхто не здолее ўсцерагчы”.

Гэта праўда. У Ніны была чырвоная шкатулка з яшмы, яе ўкралі...

“Дао безцялеснае. Дао туманнае і невызначальнае. Узіраюся ў яго і не бачу, таму называю нябачным. Услухоўваюся ў яго і не чую, таму называю нячутным. Крочу за ім і не бачу спіны ягонай, сустракаюся з ім і не бачу твару ягонага...”

Зусім як апошнім часам у вершах Крабіча... Нагон туману... Хоць, зрэшты, яно сапраўды так: глядзім і не бачым, слухаем і не чуем...

Але зазваніў тэлефон — і я пачуў:

— О, вітаю! А я сёння песню вашу па радыё слухаў! Я і не ведаў, што яна ваша, думаў, што народная! Шыкоўная, Раман Канстанцінавіч, песня, шыкоўная! Мы з Барысам Сцяпанавічам гаварылі, у вас праблемы! Зараз я непадалёку з чалавекам адным, спаткацца нам трэба! Неадкладна, Раман Канстанцінавіч, неадкладна, геній вы наш! Запішыце адрас... там код унізе...

І ўсё гэта разам з адрасам і кодам кандыдат у дэпутаты Рычард Красевіч пракрычаў так радасна, як песню праспяваў...

— Падпалкоўнік Панок Віктар Васільевіч, — адразу ж не хаваючыся, хто ён і адкуль, прывітаўся са мной чалавек, які быў разам з Красевічам у дзіўнаватай, казённа абстаўленай кватэры. — Можна проста Віктар, мы з вамі аднагодкі... Каву будзем піць, ці каньяк?

— Выбачайце, як ваша прозвішча?

— Панок, амаль усе перапытваюць... Няўдалае, але прэтэнзіі не да мяне, а да бацькі, што да пана не дацягнуў.

— О! — паставіў каньяк на стол Красевіч. — Каву з каньяком п’ём, гэта непадзельна.

— А я на палкоўніка не пацягнуў?.. — спытаўся я ў падпалкоўніка.

Ён ускінуў руку ўгору:

— Не каліцеся вожыкам, Раман Канстанцінавіч! Мы за вас...

— За вас! — наліў і падняў чарку Красевіч. — Каб вы толькі ведалі, Раман Канстанцінавіч, які я шчаслівы, што пазнаёміўся з вамі!

— І я рады знаёмству, — выпіўшы, сказаў падпалкоўнік. — Вы на тое, што ў міліцыі было, не звяртайце ўвагі. Думаю, мы пра ўсё дамовімся.

— Вярбаваць мяне будзеце?

Падпалкоўнік Панок закусіў скрылікам лімона і паморшчыўся.

— Не, вярбаваць мы вас не будзем... Хто гэта прыдумаў каньяк лімонам закусваць, не ведаеце?

— Французы, — сказаў Красевіч. — Усё, што нясмачна, прыдумалі французы, я быў у Францыі. Жабіны лапкі еў.

Падпалкоўнік спытаў:

— А мінет?..

Ён відавочна хацеў настроіць мяне на свойскія адносіны, але мне не да таго было, каб яму падыгрываць. Падыграць паспрабаваў Красевіч.

— О, як гэта я пра мінет забыўся! У мяне ёсць знаёмы доктар хрэновы... — і кандыдат у дэпутаты слова ў слова паўтарыў гісторыю, якую чуў я ад яго ў лазні. Скончыў і сказаў:

— Ды я вам пра гэта расказваў абодвум.

Панок, які з гісторыі Красевіча нават не ўсміхнуўся, тут раптам разрагатаўся:

— Ну, Рычард Пятровіч...

— Дык не будзеце вербаваць? — перапытаў я вясёлага падпалкоўніка.

— Не будзем. Прынцыпы нашай работы зараз не тыя, што былі — мы ж таксама мяняемся разам з часам... Хоць работа з агентурай, канечне, застаецца. Толькі такая агентура, як вы, гэта... як бы вас не пакрыўдзіць... малаэфектыўна. Ну што вы нам можаце сказаць, чаго мы не ведаем?.. Ды й навошта нам, каб вы адчувалі дыскамфорт? Людзі вашага складу звычайна мучаюцца з гэтага, рэфлексуюць — як жа, у стукачы запісалі!.. Так што не будзем.

Сама адкрытасць сядзела перада мной, а не падпалкоўнік Камітэта дзяржбяспекі — і толькі вочы ягоныя, як ні адкрыта стараўся ён глядзець, калоліся. Ці, можа, мне здавалася так па былых страхах: упершыню ў стукачы запісаць мяне паспрабавалі яшчэ ў студэнцкія гады, на апошнім курсе кансерваторыі...

У кабінеце прарэкрата, куды мяне выклікалі, сядзеў мужчына гадоў сарака, у звычайным савецкім касцюме, у акулярах, якія ён механічна здымаў раз-пораз і праціраў насоўкай. “З табой пагаварыць хочуць”, — сказаў прарэктар і, асцярожненька абмінуўшы свой стол, выйшаў са свайго кабінета, а мужчына, назваўшыся Мікалаем Іванавічам, прапанаваў мне сесці і спытаў, праціраючы акуляры:

— Якія планы на жыццё, Раман?.. Прарэктар кажа — ты таленавіты. А талент не дзядоўнік, абы да чаго не чапляецца і абы дзе не расце. Цябе куды размяркоўваюць пасля кансерваторыі?..

Я пра тое не ведаў, а Мікалай Іванавіч ведаў:

— У раён цябе размяркоўваюць, амаль што ў вёску... І што ты рабіць там будзеш?

Пра гэта я не думаў, а Мікалай Іванавіч думаў:

— Талент свой будзеш закопваць. З дня ў дзень на работу, з дня ў дзень з работы — і болей падацца няма куды... Табе хочацца гэтага?