Матчына душа
вернуться

Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч
Шрифт:

"На паўстанках, засыпаных лісцем бярозавым..." 

А. І. Бялецкаму

На паўстанках, засыпаных лісцем бярозавым, Дзе з пагардай цягнік двойчы ў дзень праляціць, Ў простай хаце, пускаючы горкія слёзы, У калысцы будучы Колас ляжыць. Там, дзе хрыпла рыкаюць днём спякотным каровы, Там, дзе ў прысаку хлопчыкі бульбу пякуць, - Дваццаць першага веку галапузы Бетховен Бацькаў кубак шпурляе, каб звон пачуць. А ў вёсцы глухой, на траўцы зялёнай, На задворках сядзібы, ля самай ракі, Адсцябаны Шаляпін басам шалёным Лямантуе з-пад матчынай жорсткай рукі. О, як трэба шукаць на шляхах чалавека, Як любіць, берагчы, не крыўдзіць яго, Каб пабачыць славу наступнага века Ў сэрцы сціплага сына суседа свайго! 

Рута ў халоднай расе 

Гармонік іграе за клубам. Водар мурожнай травы. Чамусьці няма маёй любай, Чаму, ці не скажаце вы? У полі, за дальняй брыгадай, Агеньчыкі зніклі ўсе, Адзеліся ценем прысады, Рута ў халоднай расе. Чакаю адзін да світання. Нешта яна не ідзе. Нават лілеі да рання Заснулі ў цёплай вадзе. У садах антонаўкай пахне, І раптам, як гром з нябёс, Вартаўнік з дубальтоўкі трахнуў, Напэўна, соллю ў кагось. Як цяжка мне тут чакаці. Туман за ракою ўстае. Стрэльні ты лепей, браце, У дуб над акенцам яе, Каб птушкі спрасонак крычалі, Каб людзі пачулі ўсе, Каб любая раптам згадала, Што рута ў халоднай расе.

Эмігранты 

Двух зуброў ад нетраў Белавежы На Каўказ завезлі, аддалі. Там лугі зялёныя, бязмежныя, Там багата сонца і зямлі... Хмары над лясамі залатымі, Соль, вада, травіцы смачнай жмут, Лёгка дыхаць, так як на радзіме, Але ў кожнага ёсць родны кут. Дзеці гэтага не разумеюць, Нарадзіўшыся ў чужым бары, І на тое, як яны дурэюць, Непахвальна дзівяцца зубры. На празрыстых, светла-сініх водах Сняцца ім айчыны берагі, Папараць, імшаныя калоды, Сінія пад месяцам лугі, Сінія пралескі на сугрэве, Мухамор чырвоны ля азёр І калоны манументаў-дрэваў, Што вярхамі дастаюць да зор.

Гісторыя з першым каханнем 

Шчасце былое ўяўляю Дзяўчынкаю па вясне. Загарэлая, кемная, злая, Дражніла яна мяне. Памятаю, год у шаснаццаць, Дурны ад кахання і мук, Цераз плот я глядзеў на шчасце, Рамантычны, цыбаты хлапчук. А шчасце гуляла ў садзе, Апранутае ў паркаль, Сабе і птушкам на радасць, А мне на смутак і жаль. Разявіўшы рот, як варона, Гляджу я ў дзівосным сне На шчасце, што садам зялёным Ідзе бліжэй да мяне. Уважна за мною сочыць, І соладка, як салавей, Просіць заплюшчыць вочы, І гладзіць па галаве. Раскошы цэлыя рэкі Ў сэрца маё плывуць, Моцна сціскаю павекі, Чакаю... Нельга ўздыхнуць... А дзяўчына з вачыма блакітнымі Суседу, дурному, як бот, Адуванчык тыцнула спрытна Ў шырокі, як ступа, рот.

У тую ноч 

Кветка ў нетрах лясных распускалася, Залатая, агністая, сіняя, На купаллі, на росным купаллі, Ў бураломнай лясной лагчыне. У глушы, дзе туманы белыя, Дзе жывуць лесуны і трасца, Як заўсёды, шукалі смелыя Кветку-папараць, кветку шчасця. Як жадалі мець гэту кветку Цёмных пушчаў глухія шаты, Каласы на бедных палетках, Людзі ў цёмных, закураных хатах! Ўсё было ў тую ноч звычайным: Над агнямі лёталі цені, Пяткі "Янку" прывычна чаканілі, Пахла мёдам мурожнае сена. За вячэру скупую сядалі Дзеці бедныя пры лучыне; Загубіўшы вянок, рыдала Панам збэшчаная дзяўчына. У клапоўніку лаяўся п'яны, За карчмою кагосьці білі, Хтось на пузе ляжаў адшмаганы, І кабета над ім галасіла. З каліты салёнай, парожняй Залатоўку узяўшы ў рукі, Дзед шпурляў яе ў "божае вогнішча", Каб сухоты пусцілі ўнука. Ўся краіна над працай гарбела, Ела бульбу, не бачыла сала, Ўсе маліліся, ўсе цярпелі, І ўсе, як нямыя, маўчалі. І не ведалі вёскі ў дубровах, Людзі хмурыя і палеткі, Што ўсяму ўжо знайшлося Слова, Што яно прагрыміць над светам, Што язык залаты атрымалі Ў гэту ноч пушчы цёмнай шаты, Рэчак поўных лянівыя хвалі, Занядбаныя, чорныя хаты. Хоць нясцерпным ставала гора - Наваколле пакуль што маўчала. Ноч плыла агнямі і зорамі... Нарадзіўся Янка Купала. 

Бабіна лета 

Над густа-сінім возерам чарот З прыходам восені шуміць тужліва. Здаволена гумно на поўны рот Глытае дар багатай, спелай нівы. Як шэрань на траве, палотнаў рад, Ля хат вясёлыя гамоняць людзі, Кабеты ў садзе кормяць немаўлят, Сад засаромеўся і стаў аж рудым. Чароды на зялёных берагах Апошняю гадуюцца травою, І слівы сыта луснулі ў баках, Аб'еўшыся і сонцам, і зямлёю. Жанчына ля іржэўніка сядзіць (Мо сівізна ў касе, мо павуцінне) І думае і ў далячынь глядзіць, Дзе жоравы лятуць імклівым клінам. Юнацтва шкода, сэрца хоча жыць, А думкі нейкай цеплынёй сагрэты. Далёка да зімы! Як добра адпачыць! Якое доўгае бывае лета! 

Начлег 

Мой край, ад крушыны горкі, На беразе цёплы дымок, Табун выпівае зоркі З паверхні лясных межыток. Конь цягне неба зялёнае Ў гулкі пусты жывот, Пакуль цеплыня ад сонейка Туманам не знікне з балот. Дзе вы, дзяцінства гукі? Дзе ты, водар зямлі? Здзіўлёна гляджу на рукі, З якіх сышлі мазалі. Не мне выхваляцца і ззаду Скакаць на спіну каню, Не мне, як да ціхай радасці, Да начлежнага ехаць агню. А мне ўсё здаецца, што бачу Сябе і сваіх сяброў У ліку тых, што на клячах Імчаць з начлегаў дамоў. Замест сядла - сярмяга, Галовы ў пышных вянках, З чырвоных і чорных ягад Каралі на нашых грудзях. Дзяцінства імчыць вясёлае На мокрых конскіх гарбах, Засмаглае, напаўголае, З шыпшынаю ў белых чубах.

"У векавечнай Бацькаўшчыне клёны..." 

У векавечнай бацькаўшчыне клёны Нячутна пачынаюць аблятаць На рыжую траву, на мох зялёны, На весніцы, На ціхі стаў, на гаць. Зямля глядзіць азёрамі-вачыма На ясны свет, што стыне у красе. Як чыста, бы святло абшары вымыла, Як ціха - быццам зніклі людзі ўсе. Адвечная мая! Ў сцюдзёных росах, Як летась, як мільёны год таму... Ляцяць на ветры косы рыжай восені, І кліча лісцяў жоўты сум зіму. На вуснах стыне горкі смак рабіны, Цалую іх, халодныя як лёд. О вы, што будзеце ісці з дзяўчынай Пад тымі ж клёнамі праз сотню год, Ці зразумееце, што мы кахалі, Што зніклі так, як знікнеце і вы, Што векавечны толькі край, і далеч, І жоўты ліст на зелені травы, Што ў векавечнай бацькаўшчыне клёны Тысячагоддзі будуць аблятаць На рыжую траву, на мох зялёны, На весніцы, на ціхі стаў, на гаць, Што нездарма яна з асінак рудых, Калі ідзеш увосень па зямлі, Раняе золата пад ногі людзям, Каб мы яе любілі й бераглі.