Матчына душа
вернуться

Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч
Шрифт:

Дзеці 

О, якая залатая восень! О, як стогне пад снапамі воз! Павуцінне, "пража маткі боскай", Заплятае халадок нябёс. Да замілавання паўнакроўныя Гарбузы, узятыя з грады, Са страхі, як статак парсюковы, Звесілі ружовыя зады. Мышы з бадзякоў цягаюць воўну, П'е зямля сухіх нябёс блакіт... На гародах высахлы бульбоўнік, Водар кропу, мята і ваўчкі. Дні на гэтым водары настоены, Сэрца поўняць сум і прага жыць... Хлапчукі, на добры лад настроены, Улягліся ціха на мяжы. П'юць духмян паспелай жоўклай восені, Падраслі шчаслівыя за нод, А над імі серабрысты ў просіні - Ледзь прыкметнай кропкай самалёт. З-пад чубкоў бялявых, як салома, За шчасліўцам сочаць гарачэй, З зайздрасцю, з чаканнем невядомага Дзесяць ясных зорачак-вачэй. Дзень такі бязмерны і шчаслівы, Самалёт ляціць у глыб нябёс... Можна скокнуць наўздагон з абрыву - І ўзляцеў бы, і ўхапіў за хвост! Нам з гадамі ўжо не сняцца зоры, Але мы, паспеўшы пасталець, Не асудзім ў гэты дзень прасторны Мудрае жаданне паляцець.

Жаданы госць 

У небе сузор'і такія сінія, Сон над снягамі яшчэ плыве. "Добрага ранку, ўдава-гаспадыня, Мір клапатлівай тваёй галаве". Полымя цёплы чалеснік ліжа. Лёд на акне ад яго сышоў, Проста ў акно, ад водбліску рыжы, Звонку глядзіць і зайздросціць воўк. "Ты як знаходка для ўсёй брыгады: Сытыя ўсе, абшытыя ўсе... Толькі жывеш не сабе на радасць... Ведаеш?.. Не, пайду пакрысе".  * * * "Сонца якое, ўдава-гаспадыня, Дзень які добры... сустрэліся зноў... Што гэта села на скронях? Іней Ці сівізна ад мінулых гадоў? Ёсць ад чаго. І я гэта маю. Цяжка было нам жыць на зямлі: Мужа забілі твайго паліцаі, Жонку маю пад расстрэл падвялі: Боль абаім яшчэ сэрца паліць, Ты яго несці дапамагла... Тузіну год мы па іх сумавалі, Пухам няхай ім будзе зямля. Шкода глядзець на цябе, гаротная, Так бы й пагладзіў па галаве. Ці вінаватая ты ў адзіноцтве? Ці вінаваты я ва ўдаўстве? Ранак быў цяжкі. Стамілася, мусіць? А выглядаеш, як сліва ў расе. Добраю б жонкай была ты камусьці..." "Дзякуй на слове" - "Я... пайду пакрысе".  * * * Ноч надыходзіць. За вокнамі сінія Зноў заляглі бясконца снягі. "Што ж ты сядзіш без святла, гаспадыня? Пэўна, стамілася? Дзень даўгі... Ведаеш... восень - цяжкая штука, Але ж бывае і цёплай яна. Калі трымаеш жончыны рукі - Сэрцам адчуеш: зноўку вясна. Што ж ты зрабіла такое са мною, Што ад цябе мне дарогі няма, Што на душы мне так неспакойна, Што ў галаве маёй нейкі туман. Снег замятае шляхі-дарогі. Любая. Што ж ты? Не трэба, не плач..." Падае, Падае на падлогу З рук гаспадыні чорны рагач.

Лісце 

Восень прайшла пералескамі, Па няголеным ржышчы ніў, Чырвонымі арабескамі Лісце лес ураніў. Глянь на зямлю залатую, Пяшчотную, сумную, чыстую, Нехта па ёй вандруе, Ў паветра ўзнімаючы лісце. Струменьчыкам тонкім лісце. Медзь на азёрах сплывае, Сум у небе імглістым... Як песня, з галін злятае Лісце, лісце, Залацістае лісце, Сто лісцяў, Дзесяць лісцяў, Ліст.

Бацькаўшчына 

Дагарэў за брамай небакрай, Месяц паміж воблачкаў плыве. Выйду зноў, як у мінулы май, Басанож прайдуся па траве. Дымная, сцюдзёная раса, Цёмныя ў траве ад ног сляды. А такога рослага аўса Я не бачыў доўгія гады. Бач, хмызы спляліся, як павець, Светлякі мігцяць, гараць святлей. Перад тым як звонка ў лозах пець, Прачышчае горла салавей. Лашчыцца трава да босых ног. З дальніх паплавоў плыве ракой Ледзь прыкметны сумны халадок - Подых юні ўходзячай маёй. Паімчаць за ёю наўздагон?
– Хоць і схопіш - усё адно падман. Дзе каханне тых мінулых дзён - Весніх паркаў бэзавы туман? Нават шкадаванне - дзе яно? Зноў вясна, і жаль знікае зноў. (Так губляюць пах перад вясной Ссохлыя сцябліны палыноў.) Ціха цмокае у сне рака. О, як добра, як прыгожа жыць! Раска, як русалчына луска, На вадзе ад месяца гарыць. А вакол травіцы роснай рай І бярозак белая сям'я. Мой чароўны беларускі край, Бацькаўшчына светлая мая!

Балада пра паўстанца Ваўкалаку

Апошняя ноч над зямлёю. Каля мяне, як цень, Праходзіць да вадапою Вольны лясны алень. Заўтра нічога не будзе. Ляжу ў яры ля ракі. Куляю срэбнаю ў грудзі Звалілі мяне паюкі. У полі абшар шырокі, А тут і вільгаць, і цень. Няма прасторы для вока... Лісце аб'еш, алень! Біўся з панамі нямала, На ўсіх наганяючы жах, Часамі - і без кінжала, З адною злосцю ў руках. Дабрацца б да родных межаў, Пабачыць бы новы дзень... Дай глянуць на свет бязмежны, Лісце аб'еш, алень! Мне ж не зламаць рукамі, Я ж не магу стаяць, А там на гары, за кустамі, Родная хата мая... Сястра сядзіць пад калінай, Абляпілі "маскалікі" пень... Зрабі прасвет у галінах, Лісце аб'еш, алень! Каб хату пабачыць бедную І неба, дзе бусел ляціць, Каб могілкі мог я ўгледзець, Дзе маці мая ляжыць. Пад мядовыя гівала гукі, Патаемны крык леляка Склала каравыя рукі, Чакаючы з пушчы сынка. Апоўдзень над тымі капцамі Сыта бубніць авадзень... Зламай крушыну рагамі! Лісце аб'еш, алень! Знімі мяккімі губамі Пярсцёнак з рукі маёй. Там, пад старымі дубамі, Хата пад новай страхой... Ад пана адбіў дзяўчыну, Ад пана на белым кані... Схавалі мяне яліны, Хмыз, лесавыя пні. А ў сэрца другі ёй убіўся, Пакорлівы, добры, святы. Я бачыў і адступіўся, - Што возьмеш з авечак ты? Зрабіў я, што пан у іх новы (Й таго "Кабыздохам" завуць), Дапамог канём і каровай, Няхай сабе ў міры жывуць... Пярсцёнак жанчыне ў маністах Аддай і пра смерць не крычы. Хай будзе сумленне чыстым! Хай спіць спакойна ўначы! Цяпер і маніць не трэба, Як слабасць да сэрца дайшла: Больш солі, больш хлеба, больш неба Патрэбна яна была. І толькі волі вялікай Я б за яе не аддаў... Зацкаваны... Магутны... Дзікі... Як я яе кахаў! Пабачыць бы любыя вочы, Пакуль не пакрыў мяне цень. Не абмінай! Варочай! Лісце... Аб'еш... Алень!

Машэка 

Лісце алае засыпае роў, Пушчу чорную апавіў туман, Атачон з усіх чатырох бакоў Золкай восенню мой лясны будан. Стогнуць пад дажджом старчакі альхі, І ў будан з дрыгвы плыве золь-зіма, - Ў ім карэнні - столь, ложак - ліст сухі, Ні агню няма, ні святла няма. Ад усіх я ўцёк, ад усіх я збег, Буйным воласам да калень зарос. Годы стаялі, быццам белы снег. Горы панскіх цел мой Дняпро панёс. Нішчу я паноў, замкі іх палю, Я ламаю іх векавы бізун, Помшчу за маю бедную зямлю, За яе жальбу, за яе слязу, За тваю красу, за маю любоў, Што ў пакоях іх кветкай адцвіла... Дзікі вецер гне раць сівых дубоў. Ночка нас з нажом, як братоў, звяла... Я стаю, як корч, ў воўчай скуры ўвесь, Зліўся з дрэвамі і гляджу на шлях, Цёмны я увесь, цёмны голы лес, Толькі два агні свецяцца ў вачах. Конскі тупат... Там... Бегма ў гушчыню... Затрашчаць у ноч пад нагой лаўжы. З дзікім свістам я коні супыню, І спячэцца пан на маім нажы. Ранкам на абрыў выцягну яго І скажу рацэ, што бушуе тут: "Ты прымі, Дняпро, ворага майго, Змый з маёй зямлі гэты панскі бруд". Лісце алае засыпае роў. Пушчу чорную апавіў туман, Атачон з усіх чатырох бакоў Золкай восенню мой лясны будан.

"У дняпроўскіх хвалях, бы ў калысцы..." 

У дняпроўскіх хвалях, бы ў калысцы, Разгайдалася хмурынак бель, І спявае пад тугім вятрыскам Лугавы вясёлы жаўтазель. Ўсе шляхі прыводзяць не да Рыма, А да родных вербаў і бяроз. Любая, ў барах сівых радзіма, Сын твой нарадзіўся тут і ўзрос. 

Дзед Цыпрук, вартаўнік калгаснага стаўка 

Рыжая ватоўка на плячах, Ахінёна хусткай цёплай шыя... Пад вадою ў глеістых вірах Праплываюць карпы люстраныя. Дзеду семдзесят. З худой рукі Фузія старэнькая звісае. Вочы кепска бачаць. Хлапчукі Часам рыбу аж з-пад ног цягаюць. Дзе з "манахаў" б'е уніз вада, Дзед Цыпрук сваю паставіў базу: Адмыслова сплёў з галін будан, Што у спёку добра пахне лазняй. Дзед глядзіць з яго, як з норкі рак, На дзіцячыя забавы-гулі. Шкода, што самому нельга так, Маладосць у горы прамінула. Добра помніць дзед, як тут раней Ледзь цурчаў струмок праз глею глыбы, І не хочацца ганяць дзяцей, Што купаюцца і пудзяць рыбу. Зяблыя, палягуць на пясок І пясок сабе пад ногі мосцяць. Спёка! Спёка! Вяне палынок. Ныюць, ныюць к непагадзі косці.